Eg promptet AI (ChatGPT) til å forfatte ein tekst om Hålandsdalen på ein litt Wes Andersonsk måte (Wes A. er ein filmregissør). Hålandsdalen har ein leirskule, den filmen dette (prompt) lar seg inspirere av, slik det ser ut for meg er Moonrise Kingdom. Eg har først heftet inn ei samanfatning av tekst som AI forfattet basert på to eksisterende info-konfigurasjoner (ulike tekst ansamlinger). Deretter vil eg hefte inn (under og nedover i innlegg) dei tekstene AI heftet saman i den øverste oppsummeringa. Eg åtvarar, Wes Anderson er for meg først og framst, ein koselig regissør som forteller på ein naivistisk måte ofte, om det siviliserte livet, endogtil på ein humoristisk måte. Viss humoren under får slagside er dette hovudsakleg AI. Eg har aldri oppfattet Wes Anderson til å være særskild morsom isolert sett, heller er han slagferdig, men på ein sympatisk måte, som ofte får fram det komiske ved diverse karakterer, på ein særskild menneskeleg måte. Den samme teksten, dei 14 tablåene, er mao gjengitt i ulike prompter, du kan sjølv vurdere om AI beveger seg vekk ifrå utgangspunktet. Utgangspunktet er nederst, oppsummering som bør være lik dei nederste tekstane, er altså først i blogg innlegget.
HÅLANDSDALEN
Eit dalføre i fjorten tablå, med åtte mellomalderbøker, seks sølvspenner, ei oppgangssag, ein regnskogslav og eit internasjonalt rasearkiv
Hålandsdalen i dagens Bjørnafjorden kommune ligg mellom Skogseidvatnet, Gjønavatnet og fjella mot Samnanger og Hardanger. Dalen kan sjå ut som ein geografisk endeplass. Litteraturen viser det motsette: Han har vore knytt til Bergen, kyrkja, Lyseklostergodset, internasjonal vitskap og skiftande forvaltningssystem.
Gjennom meir enn sju hundre år har bøker, skulpturar, sagbruk, eigedomsgrenser, dialektord, menneskekroppar, insekt, lav og vassprøver vorte registrerte. Hålandsdalen er derfor ikkje berre ein stad det er skrive mykje om. Dalen er blitt eit arkiv over dei ulike måtane eit samfunn kan bli lese på.
Tablå I: Før kyrkja – når eit rom blir heilagt
Interiør. Ein lang bygning. Eldstad i midten. Uavklart årstal.
Terry Gunnells studie av førkristne islandske hallar viser korleis ein vanleg gardsbygning kunne få ei mellombels rituell tyding. Eit hof trong ikkje vere eit permanent tempel; den sentrale hallen kunne bli omforma til heilag rom når offermåltid eller andre ritual fann stad.
Dette er samanliknande bakgrunn, ikkje direkte dokumentasjon frå Hålandsdalen. Studien åtvarar mot å plassere eit heidensk tempel under kvar seinare kyrkje. Det heilage kunne oppstå gjennom handling, måltid, gjenstandar og gjentaking – ikkje berre gjennom ein bestemt bygningstype.
Holdhus bør derfor forståast som meir enn tømmeret som stod på staden. Kyrkjestaden representerer ei langvarig organisering av landskap, fellesskap og heilage handlingar.
Forteljaren:
«Det var ein gardshall.»
Pause.
«På bestemte dagar var han noko anna.»
Tablå II: Holdhus, 1306
Eksteriør. Ei stavkyrkje. Dagslys frå venstre.
I 1306 vart eigedelane i Hålandsdal-kyrkja på Holdhus skrivne ned. Dokumentet omtalar henne som kirkiunnar a halande i rossa dale. Kyrkja var truleg reist på 1200-talet og var alt ein etablert institusjon.
Inventaret nemner åtte liturgiske bøker:
- eit missale
- ei helgenlegende for kyrkjeåret
- ei bok med tekstar for temporal- og helgenåret
- eit gammalt psalter
- ei lita hymnebok
- eit lite psalter
- ei felles forbønsbok
- ei kyrkjeleg handbok
Dette var eit praktisk bibliotek for messe, tidebøn, song, helgenlesing og ritual. Holdhus var dermed knytt til den europeiske latinske bokkulturen, sjølv om kyrkja låg inne i eit vestnorsk dalføre.
Espen Karlsen bruker inventaret når han drøftar kor mange bøker som kan ha funnest i norske mellomalderkyrkjer. Saman med inventaret frå Ølmeim kan Holdhus antyde ein samla kyrkjeleg bokbestand på 13 000–14 000 bøker. Berekninga er usikker, men dokumenterer at små kyrkjer kunne ha meir omfattande boksamlingar enn ein gjerne førestiller seg.
Klokkaren:
«Me har to psalter.»
Pause.
«Det eine er mindre.»
Tablå III: Inventaret inneheld også personar av tre
Bøkene var berre halve kyrkjerommet.
Inventaret nemner også ein Mariafigur og eit stort kors med Maria og Johannes, truleg eit triumfkrusifiks. Kyrkja inneheldt dermed eit samansett program av tekst, skulptur og liturgiske handlingar.
Stephan Kuhn viser at Mariafigurar ikkje berre høyrde heime i katedralar og klosterkyrkjer. Dei fanst også i små nordiske soknekyrkjer og kunne vere plasserte i alterskåp med måla fløyer. Inventaret seier ikkje nøyaktig kvar figuren i Holdhus stod, men plasserer kyrkja i ein større europeisk alterkultur.
Den bevarte Holdhusmadonnaa må omtalast med ei viss varsemd: Inventaret dokumenterer ein Mariafigur i 1306, men identiteten mellom den skriftleg nemnde figuren og den bevarte skulpturen må ikkje takast som sjølvsagd utan nærare proveniensundersøking.
Maria: sit stille.
Barnet: sit også stille.
Kunsthistorikaren: flyttar dei mentalt mellom tre forskjellige alter.
Tablå IV: Seks sølvspenner og ei nærleikshistorie
Det store korset i Hålandsdalen var dekorert med seks sølvspenner: tre ved hovudet og tre ved føtene. Samanlikna med inventaret frå Ylmheim, der skulpturar også var prydde med sølv og smykke, opnar dette for ei kroppsnær forståing av mellomalderleg fromheit.
Skulpturane var ikkje urørlege museumsgjenstandar. Dei kunne:
- kledast og smykkast
- få personlege gåver
- opnast eller avdekkjast på festdagar
- berørast eller kyssast
- vere materielle representantar for den heilage personen
Ei spenne eller eit armband kunne bevege seg mellom heimen og kyrkja. Noko som hadde lege nær kroppen til eit menneske, vart overført til kroppen til Maria, Johannes eller den krossfeste Kristus.
Holdhus-inventaret inneheld slik eit nesten filmatisk nærbilete: Bøkene vart lesne høgt, songane sungne, og over kyrkjelyden hang eit stort kors med seks små refleksar av sølv.
Tablå V: Helgenane forlèt ikkje bygningen straks
Reformasjonen blir ofte framstilt som eit skarpt klipp: Først finst helgenane; deretter blir dei fjerna.
Ragnhild M. Bø viser at overgangen i Danmark–Noreg var meir ujamn. Det finst ikkje dokumentasjon på ein straks gjennomført, landsdekkjande øydelegging av norske helgenbilete. Skulpturane kunne bli ståande, flytta, lagra eller omtolka.
Dei mista delar av sin offisielle kultiske funksjon utan nødvendigvis å miste den lokale nærleiken. Forteljingar om Maria og Olav kunne dessutan overleve som viser, segner, namn og folkelege førestillingar etter at dei liturgiske bøkene var borte.
Holdhusmadonnaa passerer dermed gjennom fleire historiske regime:
- katolsk kultbilete
- mistenkjeleg «papistisk» gjenstand
- lokalt kyrkjeinventar
- antikvarisk kulturminne
- kunsthistorisk forskingsobjekt
- lokal hovudperson
Reformatoren: «Dette er no berre tre.»
Bygdefolket: nikkar høfleg og let figuren stå.
Tablå VI: Kyrkja skifter ham
Koret i Holdhus-kyrkja vart fornya omkring 1600–1618. I 1726 vart det gamle skipet erstatta av eit tømra skip. Det finst derfor ikkje lenger synlege bygningsdelar frå den opphavlege stavkyrkja, men mellomalderen lever vidare i inventar, dokument og kontinuiteten på kyrkjestaden.
Dagens interiør er prega av etterreformatorisk målarglede. Amanda Svanbergs konservatorstudie av preikestolen undersøker målingslag, pigment, fukt og kjemiske utfellingar. Salt og ferniss blir små aktørar i kyrkjehistoria.
Då den nye Hålandsdal-kyrkja opna på Eide i 1890, vart den gamle kyrkja overflødig og seld med tanke på riving. Ho vart i staden redda av Fortidsminneforeningen og restaurert i 1905–06.
Hålandsdalen enda dermed med to kyrkjer:
Holdhus
Eide
Mørk, låg og måla
Kvit, høg og nygotisk
Inventar frå 1306
Vigsla i 1890
Kulturminne og museum
Aktiv soknekyrkje
Historiske lag
Moderne kyrkjeorganisering
Avstanden mellom dei er omkring tre kilometer. Den historiske avstanden er 584 år.
Tablå VII: Vatnet driv saga
Eksteriør. Rennande vatn. Ein repeterande mekanisk lyd.
Ved synfaringar i 1682 og 1686 vart tre sager registrerte i Strandvik og Os skipreider: Femanger sag, Tysse sag og Orra sag i Hålandsdalen.
Orra var ei oppgangssag berre til bruk for bygda. Ho var ikkje først og fremst del av den store eksportindustrien, men omforma lokal skog og vasskraft til bord, hus, løer og båtar.
Styresmaktene hadde bestemt at sager mindre enn fem mil frå Bergen skulle leggjast ned, truleg av omsyn til skogen og forsyninga av byggjemateriale til byen. Orra låg utanfor denne radiusen når avstanden vart rekna sjøvegen.
Hålandsdalen var knytt til Bergen gjennom det same som skilde dalen frå byen: vatn, skog og avstand.
Sagmeisteren: måler ei fjøl.
Embetsmannen: måler avstanden til Bergen.
Begge skriv resultatet i kvar si bok.
Tablå VIII: Jorda blir teikna på nytt
I 1823 vart det gjennomført ei minneleg utskifting på Rongestveit i Hålandsdalen, ein gard under Lyseklostergodset.
Slike utskiftingar reduserte talet på spreidde jordteigar og kunne gjere gardsdrifta enklare. Rongestveit var den tidlegaste av dei femten utskiftingane John Ragnar Myking har registrert på godset før 1845.
Frå midten av 1840-åra vart godseigaren meir aktiv. Innmark vart samla, grenser teikna og bygningar stundom flytta ut frå fellestuna. Det gamle landskapet av teigblanding vart gradvis omforma til eit meir geometrisk jordbrukslandskap.
Kyrkja hadde organisert det heilage rommet.
Saga organiserte skogen.
Utskiftinga organiserte jorda.
Tre leiglendingar står ved eit kart.
Alle er samde om at grensene bør bli enklare.
Ingen er samde om kvar.
Tablå IX: Vatna organiserer rollelista
Dalføret kan lesast som ein serie komponerte rom:
- Skogseidvatnet er den store sørlege opninga.
- Gjønavatnet fører ferdsla nordover.
- Holdhus er det historiske kyrkjesenteret.
- Eide markerer overgangen mellom vatn, vegar og Øvre Hålandsdal.
- Gjøn, Tveita, Bolstad, Berge og Rongestveit er små arkiv av jord, slekt og stadnamn.
- Fjella lukkar komposisjonen utan å gjere dalen fullstendig lukka.
Hålandsdal var eigen kommune frå 1903 til 1964, med Holdhus som administrativt sentrum. Området gjekk deretter inn i Fusa og frå 2020 i Bjørnafjorden kommune.
O.B. Skaathuns firebandsverk Soga for Fusa, Hålandsdal og Strandvik inneheld meir enn 3 000 sider med gardar, slekter og lokalhistorie. I tillegg kjem Nils Tveits historie om Os prestegjeld og dei tilhøyrande herada.
Forteljaren:
«Dalen hadde 534 innbyggjarar i 1963.»
Pause.
«Han hadde vesentleg fleire forfedrar.»
Tablå X: De, dykk, dåke og sjondarbåten
Hålandsdalen finst også i språket.
I materialet til Norsk Ordbok finst forma sjondarbåt, registrert frå Hålandsdal som lokal form av sjaundebåt. Ordet vart seinare brukt som døme på problema med å gjere dialektmateriale digitalt søkbart: Brukaren skriv forma slik ho blir uttalt, medan ordboka må kople henne til eit normalisert oppslagsord.
Eric Papazians gransking av de–dykk–dere plasserer Hordaland i eit område med former som dåke, deke, deko og dekan. Desse står under press frå det ekspanderande dere, frå tettstadforma dåkke og frå bergensk dåkkar.
Den viktigaste lokale kjelda er Bjarne Eriksens upubliserte hovudoppgåve frå 1946, Målet i Hålandsdal. Ei utsyn over ljodlæra og formlæra. Ho er truleg den vanskelegast tilgjengelege teksten i heile materialet.
Språket vart ikkje berre brukt. Det vart samla, lydskrive, bøygd, normalisert og arkivert.
Tablå XI: Familien kjem frå Oslo med måleband
År: 1920-åra.
Rekvisittar: kamera, skjema, måleband og eit klassifikasjonssystem som alt veit kva det ønskjer å finne.
Alette og Kristian Emil Schreiner undersøkte menneske i Hålandsdalen og Eidfjord som del av norsk fysisk antropologi. Den aktuelle staden er uttrykkeleg Hålandsdalen i Hordaland, no i Bjørnafjorden kommune.
Materialet vart publisert saman med ei undersøking frå Valle i Setesdal. Desse stadene vart valde fordi forskarane oppfatta dei som relativt isolerte og dermed eigna til å finne eldre og mindre «blanda» befolkningstypar.
Kroppshøgd, hovudform, hår- og augefarge vart omsette til tabellar over antatte rasar og befolkningshistorie. Fotografiane kunne vise menneska i lokale klede og landskap, slik at kropp, folk og geografisk opphav vart kopla saman.
Schreiner-paret delte ikkje utan vidare Halfdan Bryns politiske program for vern av den «nordiske rasen», og dei kom seinare i konflikt med han. Men forskinga deira var framleis prega av førestillingar om opphavlege rasar, biologiske folketypar og samanhengar mellom kropp, psykologi og kultur.
Materialet frå lokalstudiane passa heller ikkje reint inn i idealet om ein einskapleg «nordisk type». Det bidrog dermed til å svekkje delar av teorien det var samla inn for å undersøkje.
Fotografen: «Sjå rett fram.»
Hålandsdølen: ser litt til sida.
Klassifikasjonssystemet: noterer avviket i ei eiga kolonne.
Tablå XII: Skorpionfluga og regnskogslaven
På Berge gard vart eit eksemplar av skorpionfluga Panorpa germanica samla inn 7. juni 1958. Det vart det første registrerte funnet av arten i det faunistiske området «ytre Hordaland». Entomologen Lita Greve merka seg at Hålandsdalen låg på grensa mot indre Hordaland og ikkje i eit typisk atlantisk klimaområde.
I februar 2015 vart regnskogslaven Coniocarpon fallax funnen på ask vest for Orra i Øvre Hålandsdalen. Lokaliteten er dokumentert med koordinatar og ligg omkring 120 meter over havet.
Lavfunnet plasserer dalen i det boreonemorale regnskogsbeltet på Vestlandet, kjenneteikna av høg luftfukt, relativt milde vintrar og gamle lauvtre. Studien skilde C. fallax frå to nærståande artar som tidlegare kunne bli blanda saman.
Nærbilete 1: ei skorpionfluge på eit etikettert kort.
Nærbilete 2: ein nesten usynleg lav på barken av ei ask.
Den eine vart funnen om sommaren i 1958.
Den andre vart samla midtvinters i 2015.
Begge enda i kvar sitt internasjonale klassifikasjonssystem.
Tablå XIII: Skytebanen og bekken
År: 2006.
Stad: Holdhus skytebane.
Rekvisittar: prøveflasker, gummistøvlar og ein rapport frå NIVA.
Holdhus skytebane i dåverande Fusa kommune vart driven av Hålandsdalen skyttarlag/Fusa jeger- og fiskarlag. Anlegget hadde 200-metersbane, 100-metersbane og lerduebane.
Det fanst ikkje eit tydeleg avrenningsløp frå skytebanen. Vassprøva vart derfor teken i eit sig frå myra omkring 150 meter nedanfor anlegget. Prøva inneheldt forhøgde konsentrasjonar av bly og kopar, mellom anna 87 mikrogram bly per liter.
NIVA venta at verdiane ville bli reduserte når siget nådde bekken aust for målepunktet. Konklusjonen var ikkje at forureining mangla, men at ho i hovudsak var avgrensa til baneområdet og ville bli fortynna nedstraums.
I 1306 registrerte ein bøker, kors og Madonna.
I 1682 registrerte ein saga.
I 1823 registrerte ein teigane.
I 2006 registrerte ein bly, kopar, antimon og sink.
Prøvetakaren: fyller ei flaske frå siget.
Rapporten: «Forurensningen er knyttet i all hovedsak til baneområdet.»
Bekken: held fram mot aust.
Hemmeleg tablå XIV: Den prototypiske vikingen reiser til Sovjetunionen
Arkivrom. Eit fotografi blir teke ut av ein norsk monografi. Det dukkar seinare opp i ein sovjetisk bok.
Per Anders Rudling viser korleis den nordiske rasebiologien inngjekk i eit internasjonalt nettverk mellom Sverige, Noreg, Tyskland og Sovjetunionen.
Det svenske Statens institut för rasbiologi fungerte som mellomledd mellom forskarar i fleire land. Dei delte publikasjonar, fotografi, målemetodar og klassifikasjonar. Forskarar kunne vere politisk usamde og likevel bruke dei same rasetypane og det same empiriske materialet.
Eit fotografi frå Schreiners samleverk om Valle, Hålandsdal og Eidfjord fekk eit særleg etterliv. Alette Schreiner hadde presentert mannen på fotografiet som ein «prototypisk viking». Biletet vart seinare gjenbrukt i sovjetisk raselitteratur.
Her kjem den avgjerande geografiske presiseringa: Mannen på dette bestemte fotografiet kom frå Valle i Setesdal, ikkje frå Hålandsdalen. Biletet kan derfor ikkje presenterast som eit portrett av ein hålandsdøl.
Likevel er det relevant for Hålandsdal-materialet fordi det viser kva slags internasjonalt system den lokale undersøkinga vart innlemma i. Boka med Hålandsdalen i tittelen vart ikkje liggjande som ein isolert norsk rapport. Ho vart del av eit sirkulerande rasearkiv der fotografi og målingar kunne takast ut av den lokale samanhengen og brukast som illustrasjonar av påstått allmenne rasetypar.
Det tabubelagde ligg ikkje i at Schreiner-paret nødvendigvis delte alle politiske måla til svenske, tyske eller sovjetiske rasebiologar. Det ligg i infrastrukturen:
- Lokale menneske vart gjorde om til standardiserte data.
- Fotografi vart skilde frå namn, familie og konkret livshistorie.
- Kroppar vart brukte som døme på biologiske folketypar.
- Materialet kunne sirkulere vidare til forskingsmiljø personane aldri kjende til.
- Politisk ulike regime kunne dele dei same kategoriane.
Sovjetiske forskarar kritiserte delar av den tyske rasenasjonalismen, men avviste ikkje nødvendigvis ideen om ein «nordisk rase». Dermed kunne dei forkaste nazistisk politikk og samstundes vidareføre element av det same klassifikasjonssystemet.
Hålandsdalen er ikkje direkte representert av den avbilda «vikingen». Men dalen høyrer til den same publikasjonen, det same forskingsprosjektet og det same internasjonale dataregimet.
Fotografiet: forlèt Valle.
Boka: ber også namnet Hålandsdal.
Arkivet: gløymer skilnaden.
Epilog: Frå Madonnaa til mikrogrammet
På bordet ligg no åtte bøker, seks sølvspenner, eit kart over Rongestveit, eit måleband, eit ordbokkort med sjondarbåt, ei skorpionfluge, ein lavbit frå ei ask, ei prøveflaske frå myra og ein monografi som har reist lenger enn menneska han skildra.
Tid
Kva vart registrert?
1306
Bøker, skulpturar, kors og sølvdekor
1682–86
Orra sag
1823
Jordteigane på Rongestveit
1920-åra
Kroppar, fotografi og antatte rasetypar
1946
Ljodlæra og formlæra i dalmålet
1958
Panorpa germanica på Berge
2006
Metallavrenning frå Holdhus skytebane
2015
Coniocarpon fallax vest for Orra
Først vart dalen lesen på latin.
Så vart han skoren i tre, måla i kyrkja og driven av vatnet.
Jorda vart oppmålt, språket lydskrive og menneska fotograferte.
Insektet, laven og bekken vart førte inn i kvar si tabell.
Til slutt byrja fotografia å vandre mellom land og ideologiar.
Hålandsdalen er ikkje berre ein stad med mykje litteratur. Han er ein stad der nesten alt – frå Madonnaa til mikrogrammet – før eller seinare har fått sin plass i arkivet.
Eg fikk ikkje drøftet denne:
Tablå V: Isbjørnen framfor alteret
Interiør. Holdhus-kyrkja, tidleg 1300-tal.
Rekvisitt: eitt kvitt bjørneskinn av ukjend storleik.
Kyrkjeinventaret frå Hålandsdalen nemner ikkje berre bøker, Mariafigur, triumfkrusifiks og sølvspenner. Det registrerer også eit isbjørnskinn.
Jahn Børe Jahnsen har funne opplysningar om bjørneskinn frå 23 norske kyrkjer. Berre fem skinn er bevarte, medan skinnet frå Holdhus er kjent gjennom inventaret. Holdhus og Ølmeim er mellom dei tidlegaste skriftleg dokumenterte kyrkjene med slike skinn.
Isbjørnen fanst ikkje naturleg i Noreg. Skinnet må derfor ha kome frå Grønland, eller gjennom nordatlantisk handel. Det var ei kostbar og eksotisk vare: kvitt, framandt og knytt til eit dyr det kravde stort mot å felle.
Seinare kjelder fortel at kvite bjørneskinn vart lagde framfor alteret eller stolen til den som forretta gudstenesta. Den praktiske funksjonen var å hindre at presten fraus på føtene under lange gudstenester i ei uoppvarma kyrkje. Dette er godt dokumentert som generell kyrkjeleg bruk, men inventaret seier ikkje uttrykkeleg at akkurat Holdhus-skinnet låg framfor alteret. Det er ei sannsynleg, ikkje sikker, tolking.
Skinnet kan også ha vore ei gåve til kyrkja. Bjørneskinn kunne uttrykkje rikdom, jaktlukke og takksemd, men Jahnsen finn ikkje sikre prov for at kyrkjebruken var ei direkte vidareføring av førkristen bjørnekult. Den kristne og praktiske samanhengen er betre dokumentert.
Dermed inneheld Holdhus-kyrkja i 1306 ein forbløffande komplett komposisjon:
- åtte liturgiske bøker
- ein Mariafigur
- eit stort triumfkrusifiks
- seks sølvspenner
- eitt importert isbjørnskinn
Presten: står framfor alteret.
Føtene: er varme.
Isbjørnen: har reist vesentleg lenger enn resten av kyrkjelyden.
Artikkelen er dessutan ope publisert under CC BY-NC 4.0: Jahn Børe Jahnsen, Bears in Churches: Skins, Paws, and Claws from Norway.
Første forsøk, coaching mot AI med ni artikler eller noko slikt:
HÅLANDSDALEN
Eit dalføre i ni tablå, med åtte mellomalderbøker, to kyrkjer og éin svært alvorleg antropolog
Forteljarstemme: roleg, presis og unødvendig formell.
Fargepalett: okergult, mosegrønt, falma raudt og kyrkjeblått.
Geografisk hovudrolle: dalføret mellom Skogseidvatnet, Gjønavatnet, Holdhus og fjellet innanfor.
Rekvisitt: ei handskriven bokliste frå 1306.
Prolog: Dalen som ikkje heilt er ein utkant
Hålandsdalen ligg tilsynelatande bak innsjøane, skogane og dei stadige svingane austover frå Eikelandsosen. Dette kan gi inntrykk av at staden ligg ved enden av noko.
Historisk er det nesten omvendt.
Dalen har vore eit lite knutepunkt mellom kystbygdene i Fusa, Samnanger og Os, fjellvegane mot Hardanger og den kyrkjelege bokkulturen kring Bergen. Her møtest vatn, ferdselsårer, gardar, kyrkje, språk og ei overraskande stor mengd papirarbeid.
Tabå I: Holdhus, 1306
Interiør. Ei stavkyrkje. Dagslys frå venstre.
I 1306 vart det skrive ned kva Hålandsdal-kyrkja på Holdhus eigde. Dokumentet omtalar staden som kirkiunnar a halande i rossa dale. Kyrkja må alt då ha vore etablert, truleg sidan 1200-talet. Norges Kirker og Kringom gir den bygningshistoriske ramma.
Inventaret nemner åtte liturgiske bøker:
- eit missale
- ei helgenlegende for kyrkjeåret
- ei bok med tekstar for temporal- og helgenåret
- eit gammalt psalter
- ei lita hymnebok
- eit lite psalter
- ei felles forbønsbok
- ei handbok for kyrkjelege handlingar
Dette var ikkje eit tilfeldig boklager. Det var eit arbeidsbibliotek: messe, tidebøn, song, helgenlesing og ritual. Espen Karlsen bruker nettopp Holdhus-inventaret når han forsøker å berekne omfanget av den norske mellomalderlege bokkulturen. Saman med eit tilsvarande inventar frå Ølmeim antydar det at norske kyrkjer samla kan ha eigd 13 000–14 000 bøker — med det store atterhaldet at to kyrkjer ikkje nødvendigvis var representative.
Kjelda ligg i Latin Manuscripts of Medieval Norway. Holdhus dukkar òg opp som samanlikningsgrunnlag i Mellomalderbøker i Nordland.
Kort replikk frå klokkaren:
«Me har to psalter.»
Pause.
«Det eine er mindre.»
Tablå II: Madonnaa som vart verande
Holdhus-kyrkja vart endra fleire gonger. Koret vart fornya omkring 1600/1618, medan det gamle skipet vart erstatta av eit tømra skip i 1726. Det finst dermed ikkje lenger synlege bygningsdelar frå stavkyrkja, men inventar og kyrkjekunst fører mellomalderen vidare inn i rommet.
Hovudpersonen er Holdhusmadonnaa, ei mellomalderleg skulptur av Maria med barnet. Krusifiks og andre kyrkjelege gjenstandar vart ikkje oppfatta som nøytrale treobjekt: dei kunne kledast, prydast og inngå i ritual og gåvepraksis. Ragnhild M. Bø koplar utsmykkinga av krusifiksa i Hålandsdalen og Ølmeim til mellomalderens ornamentale og religiøse praksisar. Sjå Gender and Ornamental Practices.
Dagens interiør er derimot i høg grad eit produkt av etterreformatorisk målarglede: dekorerte vegger, preikestol og lag av pigment, ferniss, fukt og tid. Amanda Svanbergs konservatorstudie undersøker utfellingar på målingslaget på preikestolen — eit uvanleg nært møte mellom kjemi og lokal kyrkjehistorie: Förekomsten av utfällningar på måleriskikt.
Kyrkja vart overflødig då den nye Hålandsdal-kyrkja opna på Eide i 1890. Ho vart seld med tanke på riving, men enda i staden hos Fortidsminneforeningen og vart restaurert i 1905–06. Fortidsminneforeningen kallar henne med rette kyrkja til Holdhusmadonnaa.
Tablå III: To kyrkjer, tre kilometer og 584 år
Delt bilete.
Til venstre: den vesle, mørke Holdhus-kyrkja, med måla interiør og arkivet sitt frå mellomalderen.
Til høgre: den kvite, nygotiske Hålandsdal-kyrkja på Eide, teikna av Karl Hansen Askeland og vigsla 20. november 1890.
Avstanden mellom dei er om lag tre kilometer. Den historiske avstanden er større: frå stavkyrkje, helgenkult og latinske handskrift til kommunalt bygdesamfunn, nygotikk og moderne sokneorganisering.
Men den nye kyrkja utsletta ikkje den gamle. Hålandsdalen enda dermed med to kyrkjer: ei for den levande kyrkjelyden og ei som sjølv vart eit historisk dokument.
Tablå IV: Vatna organiserer rollelista
Dalføret kan lesast som ein serie nøye komponerte rom:
- Skogseidvatnet er den store sørlege opninga.
- Gjønavatnet leier blikket og ferdsla vidare nordover.
- Holdhus er det historiske kyrkjesenteret.
- Eide markerer overgangen mellom vatn, vegar og Øvre Hålandsdal.
- Gjøn, Tveita, Bolstad og dei andre gardane fungerer som eigne små arkiv av jord, slekt og stadnamn.
- Fjella lukkar komposisjonen utan å gjere dalen fullstendig lukka.
Frå 1903 til 1964 var Hålandsdal eigen kommune, med Holdhus som administrativt sentrum. Ved kommunesamanslåinga i 1964 gjekk området inn i Fusa, og sidan 2020 i Bjørnafjorden.
Den store litterære maskina bak gardane er O. B. Skaathuns firebandsverk Soga for Fusa, Hålandsdal og Strandvik frå 1961–67: til saman over 3 000 sider med gardar, slekter og lokalhistorie. I tillegg kjem Nils Tveits Ous prestegjeld: Os, Samnanger, Fusa, Strandvik og Hålandsdalen herader 1837–1937. Ei bibliografisk oversikt finst her.
Forteljar:
«Dalen hadde 534 innbyggjarar i 1963. Han hadde vesentleg fleire forfedrar.»
Tablå V: Ordet «sjondarbåt»
Hålandsdalen finst ikkje berre i gardssoger og kyrkjeinventar, men i sjølve språket.
I materialet til Norsk Ordbok finst målføreforma sjondarbåt, registrert frå Hålandsdal, som lokal form av sjaundebåt. Sturla Berg-Olsen og Åse Wetås bruker nettopp ordet som døme på problemet med å gjere dialektmateriale søkbart: Ein brukar skriv ordet slik det blir sagt, medan ordboka må knyte forma til eit normalisert oppslagsord.
Dermed vert eitt ord frå Hålandsdalen eit heilt leksikografisk eksperiment. Sjå Norsk Ordbok på nett: Utfordringar og løysingar.
Folkeminnearkiva inneheld òg forteljingar og formuleringar frå dalen. SAMLA nemner mellom anna eit tradisjonsbelegg som byrjar: «Daa skulde bryggjevatnet krua …» Materialet plasserer Hålandsdalen i den store innsamlinga av norske segner, skikkar, ord og munnlege minne. SAMLA er den naturlege inngangen til dette laget.
Tablå VI: Familien kjem frå Oslo med måleband
År: 1921–1929.
Rekvisittar: kamera, skjema, måleband og førehandsbestemte kategoriar.
Alette og Kristian Emil Schreiner undersøkte folk i Valle, Hålandsdalen og Eidfjord som del av norsk fysisk antropologi. Områda vart valde fordi forskarane meinte isolerte dal- og fjordbygder kunne romme særleg «reine» eller opphavlege befolkningstypar.
Resultatet vart Anthropologische Lokaluntersuchungen in Norge: Valle, Hålandsdal und Eidfjord frå 1929.
Hilde Wallem Nielssen viser korleis fotografia ikkje berre dokumenterte menneske, men konstruerte eit blikk på dei. Personane vart fotograferte ute, ofte i lokale klede og landskap, slik at bileta skulle signalisere både «naturleg» tilhøyrsle og avstand frå det moderne samfunnet.
Undersøkinga gav likevel ikkje det resultatet raseideologien venta. Folket i desse områda passa ikkje reint inn i førestillinga om ein einskapleg «nordisk type». Schreiner-paret argumenterte seinare mot førestillinga om rasereinleik og tok avstand frå nazistisk raseideologi. Det gjer ikkje undersøkingane uproblematiske; det viser korleis datamaterialet var med på å undergrave premissa det var samla inn under.
Dette er dalens mørkaste og mest analytisk interessante litteraturspor: Visualising Invisibility og den breiare forskingshistoria i Measuring the Master Race.
Fotografen: «Sjå rett fram.»
Hålandsdølen: ser litt til sida.
Teoretisk system: byrjar langsamt å rakne.
Tablå VII: Dalen vert eit arkiv over seg sjølv
På 1800- og 1900-talet skjedde tre ting omtrent samtidig:
- Kyrkja flytta frå Holdhus til Eide.
- Kommunen vart skild ut, organiserte seg og vart seinare slått saman att.
- Forskarar byrja å registrere dalen: menneske, ord, bygningar, slekter, fotografi og gjenstandar.
Det som tidlegare hadde levd i bruk — munnlege ord, måla kyrkjeinteriør, familiar og gardsgrenser — vart omdanna til litteratur og katalogar.
Hålandsdalen er difor ikkje berre ein stad det er skrive mykje om. Dalen vart brukt som ein slags norsk modell i fleire fag:
Fagfelt
Hålandsdalens rolle
Bokhistorie
Eit sjeldan, presist kyrkjebibliotek frå 1306
Kunsthistorie
Madonna, krusifiks, ornament og etterreformatorisk dekor
Konservering
Målingslag og kjemiske utfellingar i Holdhus-kyrkja
Dialektologi
Lokale ordformer som utfordrar ordbokssystemet
Folkeminne
Segner, skikkar og munnlege formuleringar
Lokalhistorie
Eit svært omfattande gard- og slektsarkiv
Antropologihistorie
Eit lokalsamfunn gjort til laboratorium for mellomkrigstidas raseforsking
Forvaltningshistorie
Eige herad frå 1903 til 1964
Epilog: Det endelege oversiktsbiletet
Kameraet trekkjer seg sakte opp frå Holdhus-kyrkja.
Ein ser dei to kyrkjene, vegen gjennom dalen, gardstuna, Gjønavatnet og Skogseidvatnet. På eit bord ligg åtte bøker, sjølv om ingen av dei nødvendigvis er dei opphavlege. Ved sida av ligg eit måleband frå 1920-talet, eit ordbokkort med ordet sjondarbåt og fire urovekkjande tjukke bygdebøker.
Hålandsdalen framstår ikkje som eit bortgøymt dalføre, men som eit ekstraordinært tett konsentrat av norsk historie:
først lesen på latin, deretter måla i kyrkja, fortald på dialekt, målt av vitskapen og til slutt arkivert av bygda sjølv.
*Første forsøk
*Akkurat no går ni-tablåversjonen over i «HÅLANDSDALEN – Eit dalføre i tolv tablå
HÅLANDSDALEN
Eit dalføre i tolv tablå, med åtte mellomalderbøker, seks sølvspenner, éi oppgangssag og ein svært grundig skorpionfluge
Forteljarstemme: roleg, presis og litt meir høgtideleg enn situasjonen krev.
Fargepalett: okergult, mosegrønt, falma raudt, kyrkjeblått og vått vestlandsgrått.
Geografisk hovudrolle: dalføret mellom Skogseidvatnet, Gjønavatnet, Holdhus og fjella innanfor.
Gjennomgåande rekvisitt: ei inventarliste frå 1306 som stadig viser seg å innehalde meir enn først venta.
Prolog: Dalen som ikkje heilt er ein utkant
Hålandsdalen ligg bak innsjøane, skogane og dei mange svingane austover frå Eikelandsosen. Dette kan gi inntrykk av at staden ligg ved enden av noko.
Historisk er det nesten omvendt.
Dalen har vore eit lite knutepunkt mellom kystbygdene i Fusa, Os og Strandvik, fjellvegane mot Samnanger og Hardanger og den kyrkjelege bokkulturen kring Bergen. Her møtest vatn, ferdselsårer, gardar, kyrkjer, språk, sagbruk og ei overraskande stor mengd dokumentasjon.
Det finst bygdebøker, kyrkjeinventar, diplom, målføregransking, kunsthistorie, konserveringsrapportar, jordskifteforsking, antropologiske fotografi og — som ein diskret sluttkommentar — ei registrert skorpionfluge.
Tablå I: Før kyrkja – eit rom kan skifte funksjon
Interiør. Ein lang bygning. Eldstad i midten. Uavklart årstal.
Terry Gunnells studie av den førkristne islandske skáli undersøker korleis eit vanleg gardsrom kunne få ei mellombels rituell tyding. Eit hof trong ikkje nødvendigvis vere eit permanent «tempel»; det kunne vere den sentrale hallen på garden, omforma til heilag rom når offermåltid eller andre ritual fann stad.
Dette er ikkje direkte dokumentasjon for Hålandsdalen. Studien fungerer som samanliknande bakgrunn og åtvarar mot ei for enkel forteljing der eit heidensk tempel automatisk står under kvar seinare kyrkje. Rom kunne bli sakrale gjennom handling, ikkje berre gjennom arkitektur.
Det er eit nyttig utgangspunkt for Holdhus: den heilage staden må forståast som eit møtestad mellom bygning, gjenstandar, forteljingar og gjentekne handlingar — ikkje berre som tømmeret som tilfeldigvis stod der.
Sjå Terry Gunnell, Hof, höll, goð(ar) and dvergar: Ritual Space in the Pagan Icelandic Skáli.
Forteljaren:
«Det var ein gardshall.»
Kort pause.
«På bestemte dagar var han noko anna.»
Tablå II: Holdhus, 1306
Eksteriør. Ei stavkyrkje. Dagslys frå venstre.
I 1306 vart eigedelane i Hålandsdal-kyrkja på Holdhus skrivne ned. Dokumentet omtalar henne som kirkiunnar a halande i rossa dale. Kyrkja må då alt ha vore etablert, truleg sidan 1200-talet.
Inventaret nemner åtte liturgiske bøker:
- eit missale
- ei helgenlegende for kyrkjeåret
- ei bok med tekstar for temporal- og helgenåret
- eit gammalt psalter
- ei lita hymnebok
- eit lite psalter
- ei felles forbønsbok
- ei kyrkjeleg handbok
Dette var ikkje eit tilfeldig boklager. Det var eit arbeidsbibliotek: messe, tidebøn, song, helgenlesing og ritual.
Espen Karlsen bruker Holdhus-inventaret i eit forsøk på å berekne omfanget av den norske mellomalderlege bokkulturen. Saman med inventaret frå Ølmeim kan det antyde at kyrkjene i Noreg samla rådde over 13 000–14 000 bøker. Karlsen understrekar sjølv uvissa: to relativt velutstyrte kyrkjer kan ikkje utan vidare representere alle.
Sjå Latin Manuscripts of Medieval Norway: Survival and Losses og samanlikninga i Mellomalderbøker i Nordland.
Klokkaren:
«Me har to psalter.»
Pause.
«Det eine er mindre.»
Tablå III: Inventaret inneheld også personar av tre
Boklista er berre halve scenen.
Stephan Kuhn viser at inventaret frå 1306 også nemner ein Mariafigur og eit stort kors med Maria og Johannes — truleg eit triumfkrusifiks plassert ved overgangen mellom skip og kor. Holdhus er dermed ikkje berre eit tidleg døme på eit bygdebibliotek. Kyrkja inneheldt eit samansett visuelt program av tekst, skulptur og liturgi.
Kuhn set inventaret inn i ein europeisk kunsthistorisk samanheng. Mariaframstillingar fanst ikkje berre i katedralar og klosterkyrkjer. Dei nådde også små, rurale soknekyrkjer i Norden. Madonnaa kunne stå i eit skåp med måla fløyer og vere knytt til hovudalteret, sjølv om Holdhus-inventaret ikkje fortel nøyaktig kvar figuren stod.
Den Mariafiguren som no er kjend som Holdhusmadonnaa, blir dermed del av ei langt større historie om korleis Maria vart sett, fortald og nærverande i mellomalderkyrkja.
Sjå Stephan Kuhn, Marian Tabernacles on Main Altars: Norwegian Thirteenth-century Altar Decorations in Their European Context.
Maria: sit stille.
Barnet: sit også stille.
Kunsthistorikaren: flyttar dei mentalt mellom tre forskjellige alter.
Tablå IV: Seks sølvspenner og ei nærleikshistorie
Ragnhild M. Bø går endå nærare gjenstandane. Det store korset i Hålandsdalen var dekorert med seks sølvspenner: tre ved hovudet og tre ved føtene. Samanlikna med kyrkjeinventaret frå Ylmheim, der skulpturar også var prydde med smykke og sølv, opnar dette for ei meir kroppsnær forståing av mellomalderleg fromheit.
Ein heilag skulptur var ikkje nødvendigvis eit urørleg kunstverk på museum. Han kunne:
- kledast og smykkast
- få gåver frå kyrkjelyden
- opnast eller avdekkjast på bestemte festdagar
- rørast, kysjast eller vere sentrum for bøner
- oppfattast som ein sosial og materiell representant for den heilage personen
Smykka kan ha bevega seg mellom den heimlege og den kyrkjelege sfæren. Ei spenne som tidlegare hadde høyrt til eit menneske, kunne bli gitt til Maria, Johannes eller Kristusfiguren. Gåva var økonomisk verdifull, men også personleg: noko som hadde lege nær kroppen, vart overført til den heilage kroppen.
Salvador Ryans introduksjon til forskinga omtalar inventara frå Hålandsdalen og Ylmheim som spor etter ein «semi-domestic devotional practice» — ei fromheitsform i grenselandet mellom heim, kropp og kyrkjerom. Sjå Domestic Devotions in Medieval and Early Modern Europe og Bøs breiare drøfting av helgennærvær i Material and Immaterial Presence.
Dette gir Holdhus-inventaret ein nesten filmatisk detalj: Bøkene vart lesne høgt, songane vart sungne, og over kyrkjelyden hang eit stort kors med seks små refleksar av sølv.
Tablå V: Helgenane forlèt ikkje bygningen straks
Reformasjonen blir ofte framstilt som eit skarpt klipp: Først finst helgenane, deretter blir dei fjerna.
Bø viser at overgangen var meir ujamn. Det finst ikkje dokumentasjon på ein stor, samordna ikonoklastisk aksjon i Noreg straks etter reformasjonen. Mange skulpturar vart ståande, flytta, lagra eller omtolka. Dei kunne miste delar av sin offisielle kultiske funksjon utan å miste den lokale nærleiken.
Inventaret frå Hålandsdalen nemner også tekstar om Maria. Slike helgenforteljingar kan ha vore lesne høgt på festdagane. Etter reformasjonen vart denne litteraturen borte eller endra, men forteljingane kunne halde fram i segner, viser, namn og lokale førestillingar.
Slik kan Holdhusmadonnaa forståast som meir enn ein overlevande ting. Ho er eit objekt som har passert gjennom fleire regime:
- katolsk kultbilete
- mistenkjeleg «papistisk» gjenstand
- lokalt kyrkjeinventar
- antikvarisk kulturminne
- kunsthistorisk forskingsobjekt
- lokal hovudperson
Reformatoren: «Dette er no berre tre.»
Bygdefolket: nikkar høfleg og let figuren stå.
Tablå VI: Kyrkja skifter ham
Holdhus-kyrkja vart endra fleire gonger. Koret vart fornya omkring 1600 eller 1618. I 1726 vart det gamle skipet erstatta av eit tømra skip. Det finst dermed ikkje lenger synlege bygningsdelar frå stavkyrkja, men mellomalderen lever vidare i gjenstandar, dokument og romleg kontinuitet.
Dagens interiør er i høg grad eit produkt av etterreformatorisk målarglede: dekorerte vegger, preikestol og lag av pigment, ferniss, fukt og tid.
Amanda Svanbergs konservatorstudie av preikestolen undersøker utfellingar på målingslaget. Studien gjer kyrkjeinteriøret til eit møte mellom kunsthistorie og kjemi: salt, fukt, pigment og bindemiddel blir små aktørar i den lange historia. Sjå Förekomsten av utfällningar på måleriskikt.
Då den nye Hålandsdal-kyrkja opna på Eide i 1890, vart den gamle kyrkja overflødig. Ho vart seld med tanke på riving, men enda hos Fortidsminneforeningen og vart restaurert i 1905–06.
Hålandsdalen fekk dermed to kyrkjer:
Holdhus
Eide
Mørk, låg og måla
Kvit, høg og nygotisk
Inventar frå 1306
Vigsla i 1890
Museum og kulturminne
Aktiv soknekyrkje
Minne om katolsk kontinuitet
Uttrykk for moderne kyrkjeorganisering
Avstanden er omtrent tre kilometer. Den historiske avstanden er 584 år.
Tablå VII: Vatnet driv saga
Eksteriør. Rennande vatn. Ein repeterande mekanisk lyd.
Bernt-Håvard Øyen plasserer Hålandsdalen direkte inn i den norske oppgangssagshistoria. Ved synfaringane i 1682 og 1686 vart berre tre sager registrerte i Strandvik og Os skipreider:
- Femanger sag
- Tysse sag
- Orra sag i Hålandsdalen
Orra sag var oppført som sag berre til bruk for bygda. Ho representerer altså ikkje først og fremst ein stor eksportindustri, men den lokale omforminga av skog til bord, hus, løer, båtar og kyrkjebygg.
På same tid hadde styresmaktene bestemt at sager som låg mindre enn fem mil frå Bergen, skulle leggjast ned — truleg av omsyn til skogressursar og forsyninga av byggjemateriale til byen. Orra låg utanfor denne radiusen når avstanden vart rekna sjøvegen.
Hålandsdalen var såleis kopla til Bergen gjennom det same som skilde dalen frå byen: vatn, skog og avstand.
Sjå De første oppgangssagene i Norge.
Sagmeisteren: måler ei fjøl.
Kongens embetsmann: måler avstanden til Bergen.
Begge skriv resultatet i kvar si bok.
Tablå VIII: Jorda blir teikna på nytt
I 1823 vart det gjennomført ei minneleg utskifting på Rongestveit i Hålandsdalen, ein gard under Lyseklostergodset.
John Ragnar Myking viser at slike utskiftingar ikkje berre var juridisk staffasje. Dei reduserte ofte talet på spreidde teigar og gjorde gardsdrifta enklare. På Lyseklostergodset var det likevel relativt få utskiftingar før 1845: berre 15 av omkring 130 gardar. Rongestveit var den tidlegaste av dei Myking har registrert.
Seinare vart godseigaren langt meir aktiv. Frå 1840-åra til byrjinga av 1860-åra vart innmark samla, grenser teikna og hus stundom flytta ut frå fellestuna. Det gamle landskapet av teigblanding og felles tun vart gradvis omforma til eit meir geometrisk og individuelt jordbrukslandskap.
Dette gir dalen eit nytt slags kart:
- Kyrkja organiserte det heilage landskapet.
- Sagene organiserte skogen og vatnet.
- Utskiftingane organiserte jorda.
Sjå John Ragnar Myking, Minnelege utskiftingar på Lyseklostergodset på 1800-talet.
Tre leiglendingar står ved eit kart.
Alle er samde om at grensene bør bli enklare.
Ingen er samde om kvar.
Tablå IX: Vatna organiserer rollelista
Dalføret kan lesast som ein serie nøye komponerte rom:
- Skogseidvatnet er den store sørlege opninga.
- Gjønavatnet leier blikket og ferdsla vidare nordover.
- Holdhus er det historiske kyrkjesenteret.
- Eide markerer overgangen mellom vatn, vegar og Øvre Hålandsdal.
- Gjøn, Tveita, Bolstad, Berge og Rongestveit fungerer som små arkiv av jord, slekt og stadnamn.
- Fjella lukkar komposisjonen utan å gjere dalen fullstendig lukka.
Frå 1903 til 1964 var Hålandsdal eigen kommune, med Holdhus som administrativt sentrum. I 1964 gjekk området inn i Fusa, og sidan 2020 har det vore ein del av Bjørnafjorden.
Den store litterære maskina bak gardane er O. B. Skaathuns firebandsverk Soga for Fusa, Hålandsdal og Strandvik: meir enn 3 000 sider med gardar, slekter og lokalhistorie. I tillegg kjem Nils Tveits Ous prestegjeld: Os, Samnanger, Fusa, Strandvik og Hålandsdalen herader 1837–1937.
Forteljaren:
«Dalen hadde 534 innbyggjarar i 1963.»
Pause.
«Han hadde vesentleg fleire forfedrar.»
Tablå X: De, dykk, dåke og sjondarbåten
Hålandsdalen finst også i språket.
I materialet til Norsk Ordbok finst målføreforma sjondarbåt, registrert frå Hålandsdal som lokal form av sjaundebåt. Ordet vart brukt som døme på kor vanskeleg det kan vere å gjere dialektmateriale søkbart: Brukaren skriv forma slik ho blir uttalt, medan ordboka må kople henne til eit normalisert oppslagsord.
Sjå Norsk Ordbok på nett: Utfordringar og løysingar.
Eric Papazians gransking av pronomena de–dykk–dere viser kor særmerkt det vestnorske systemet er. Hordaland og ytre Sogn har tradisjonelt hatt former med lang vokal, som dåke, deke, deko og dekan, i motsetnad til det ekspanderande dere og byforma dåkkar.
Den særskilde kjelda for dalen er Bjarne Eriksens upubliserte hovudoppgåve frå 1946:
Målet i Hålandsdal. Ei utsyn over ljodlæra og formlæra.
Ho ligg som ei sentral, men lite synleg kjelde i litteraturen. Papazians artikkel viser dermed at dalmålet har vore gjenstand for ei eiga systematisk grammatisk undersøking — ikkje berre nokre tilfeldige ordsetlar. Sjå De – dykk – dere.
I Hålandsdalen var språket ikkje berre noko ein brukte. Det vart samla inn, lydskrive, bøygd, normalisert og arkivert.
Tablå XI: Familien kjem frå Oslo med måleband
År: 1920-åra.
Rekvisittar: kamera, skjema, måleband og førehandsbestemte kategoriar.
Alette og Kristian Emil Schreiner undersøkte menneske i Valle, Hålandsdalen og Eidfjord som del av norsk fysisk antropologi. Områda vart valde fordi forskarane meinte relativt isolerte dal- og fjordbygder kunne romme særleg «opphavlege» befolkningstypar.
Resultatet vart Anthropologische Lokaluntersuchungen in Norge: Valle, Hålandsdal und Eidfjord frå 1929.
Hilde Wallem Nielssen viser korleis fotografia ikkje berre dokumenterte menneske, men konstruerte eit blikk på dei. Personane vart fotograferte utandørs, gjerne i lokale klede og landskap, slik at bileta skulle signalisere både geografisk tilhøyrsle og avstand frå det moderne samfunnet.
Undersøkinga leverte likevel ikkje det ryddige resultatet raseteorien venta. Befolkninga passa ikkje reint inn i idealet om ein einskapleg «nordisk type». Schreiner-paret argumenterte seinare mot førestillinga om rasereinleik og tok avstand frå nazistisk raseideologi.
Dette frikjenner ikkje undersøkinga eller det kategoriserande blikket. Det viser noko meir historisk interessant: Materialet var med på å undergrave delar av teorien som hadde bestemt kvifor materialet skulle samlast inn.
Sjå Visualising Invisibility.
Fotografen: «Sjå rett fram.»
Hålandsdølen: ser litt til sida.
Det teoretiske systemet: byrjar langsamt å rakne.
Tablå XII: Skorpionfluga på Berge
I 1958 vart eit eksemplar av skorpionfluga Panorpa germanica samla inn på Berge gard i Hålandsdalen. Funnet vart publisert av Lita Greve i Norsk Entomologisk Tidsskrift i 1965.
Det var det første registrerte funnet av arten i det faunistiske området «ytre Hordaland». Greve merka seg at lokaliteten låg på grensa mot indre Hordaland og dermed ikkje i eit typisk atlantisk klimaområde.
Den vesle oppføringa gjer noko karakteristisk med dalen: Også naturen blir ein del av arkivet. Eit enkelt insekt, samla 7. juni 1958, plasserer Hålandsdalen på eit zoogeografisk kart mellom kyst og innland.
Sjå Lita Greve, Boreus hyemalis new to Norway, and recent records of Norwegian Mecoptera, i Norsk Entomologisk Tidsskrift, bind XIII.
Nærbilete: ei skorpionfluge på eit etikettert kort.
På etiketten står det i praksis:
«Berge. 7. juni. Grenseområdet.»
Epilog: Dalen blir eit arkiv over seg sjølv
Kameraet trekkjer seg sakte opp frå Holdhus-kyrkja.
Ein ser dei to kyrkjene, Orra sag, dei utskifte teigane, vegen gjennom dalen, gardstuna, Gjønavatnet og Skogseidvatnet. På eit bord ligg åtte bøker, sjølv om ingen av dei er dei opphavlege. Ved sida av ligg seks sølvspenner, eit måleband frå 1920-talet, eit ordbokkort med ordet sjondarbåt, eit kart over Rongestveit og ei eske med eitt insekt.
Hålandsdalen er ikkje berre ein stad det er skrive mykje om. Dalen har fungert som ein norsk modell i ei rekkje fag:
Fagfelt
Hålandsdalens rolle
Religionshistorie
Overgangen frå rituelt rom til kristent kyrkjelandskap
Bokhistorie
Eit sjeldan, presist kyrkjebibliotek frå 1306
Kunsthistorie
Madonna, triumfkrusifiks og europeisk alterkultur
Fromheitshistorie
Smykke, berøring og nærleik til heilage skulpturar
Reformasjonshistorie
Gradvis omtolking heller enn eit reint brot
Konservering
Målingslag og kjemiske utfellingar i Holdhus-kyrkja
Teknologihistorie
Orra sag og den vassdrivne trelastøkonomien
Eigedomshistorie
Rongestveit og omforminga av teiglandskapet
Dialektologi
Eiga hovudoppgåve om Hålandsdalsmålet
Leksikografi
Lokale former som sjondarbåt
Antropologihistorie
Eit lokalsamfunn gjort til vitskapleg laboratorium
Entomologi
Ei skorpionfluge på grensa mellom kyst og innland
Først vart dalen lesen på latin.
Så vart han skoren i tre, måla i kyrkja og driven av vatnet.
Deretter vart jorda oppmålt, språket lydskrive, menneska fotograferte og insekta etiketterte.
Til slutt vart Hålandsdalen eit arkiv over alle dei ulike måtane ein stad kan bli sett på — utan nokon gong å bli fullstendig oppsummert.
Ja. Etter geografisk kontroll er tre av tekstane relevante for Hålandsdalen i dagens Bjørnafjorden kommune. Den fjerde er berre indirekte relevant og bør ikkje brukast som lokal dokumentasjon.
Eg ville oppdatert hovudtittelen til:
*Reitering, og enda ein prompt:
HÅLANDSDALEN
Eit dalføre i tretten tablå, med åtte mellomalderbøker, seks sølvspenner, ei oppgangssag, ein regnskogslav og ein svært grundig skorpionfluge
Deretter ville eg erstatta dei to siste tablåa og lagt til eit nytt slutt-tablå slik:
Tablå XI: Familien kjem frå Oslo med måleband
År: 1920-åra.
Rekvisittar: kamera, skjema, måleband og eit klassifikasjonssystem som på førehand veit kva det ønskjer å finne.
Alette og Kristian Emil Schreiner undersøkte menneske i Hålandsdalen og Eidfjord som del av den norske fysiske antropologien. Dette er den vestlandske Hålandsdalen: det dåverande Hålandsdal herad i Hordaland, no i Bjørnafjorden kommune.
Undersøkinga vart publisert saman med materiale frå Valle i Setesdal som Anthropologische Lokaluntersuchungen in Norge: Valle, Hålandsdal und Eidfjord i 1929–30.
Valet av desse stadene var ikkje tilfeldig. Fysisk-antropologar, folkeminnegranskarar og folkelivsforskarar søkte gjerne mot dal- og fjordbygder dei oppfatta som relativt isolerte. Slike stader vart framstilte som reservoar for eldre kultur, eldre kroppstypar og ei mindre «blanda» befolkning.
Hålandsdalen vart dermed ikkje berre undersøkt fordi dalen låg avsides. Førestillinga om at han låg avsides, var ein del av sjølve forskingsdesignet.
Kva slags forsking var dette?
Menneska vart målte, klassifiserte og fotograferte. Kroppshøgd, hovudform, hår- og augefarge og andre ytre trekk vart omsette til tabellar over antatte rasetypar og befolkningshistorie.
Fotografia frå lokalstudiane skilde seg frå dei standardiserte rekruttfotografia. Personane kunne fotograferast i heilfigur, frå ulike vinklar, i lokale klede og ute i landskapet. Bileta skulle dermed vise meir enn anatomi: Dei framstilte eit samband mellom kropp, folk, drakt og geografisk opphav.
Hilde Wallem Nielssen viser korleis desse fotografia konstruerte eit blikk på dei avbilda. Landskapet var ikkje nøytral bakgrunn. Det var del av argumentet om at menneska representerte noko opphavleg og lokalt.
Ei nødvendig presisering om Schreiner-paret
Jon Røyne Kyllingstad nyanserer forholdet mellom Schreiner-paret og den meir eksplisitt rasehygieniske retninga til Halfdan Bryn.
Alette og Kristian Emil Schreiner delte ikkje utan vidare Bryns politiske program om å verne den «nordiske rasen» mot raseblanding. Forskinga deira var primært retta mot befolkningshistorie, arkeologi og anatomisk variasjon. Dei kom dessutan i konflikt med Bryn og tok avstand frå delar av den rasenasjonalistiske og seinare nazistiske ideologien.
Men det gjer ikkje forskinga nøytral. Kyllingstad påpeikar at også Schreiner-paret arbeidde innanfor ei rasistisk førestillingsverd der:
- menneska vart delte inn i biologiske rasar
- det vart føresett at det ein gong hadde funnest «reine» rasar
- den nordiske rasen vart vurdert som høgtståande
- kropp, psykologi, kultur og historisk utviklingsnivå vart kopla saman
- utvalde lokalsamfunn vart behandla som restar av eldre biologiske befolkningar
Materialet frå Hålandsdalen passa heller ikkje reint inn i den føresette «nordiske typen». Variasjonen i det innsamla materialet bidrog til å gjere ideen om eit rasereint norsk dalføre mindre haldbar.
Det er derfor for enkelt å plassere Schreiner-paret i éi av to roller: anten som nazistiske raseideologar eller som forskarar som stod heilt utanfor raseideologien. Dei kritiserte den mest politiserte rasehygienen, men arbeidde framleis innanfor eit system som gjorde lokalsamfunn som Hålandsdalen til biologiske studieobjekt.
Sjå Undersøkelse av fysisk antropologisk forskning på samer, kvener og skogfinner og Visualising Invisibility.
Fotografen: «Sjå rett fram.»
Hålandsdølen: ser litt til sida.
Klassifikasjonssystemet: noterer avviket i ei eiga kolonne.
Viktig kjeldeavgrensing
Kyllingstad omtalar også bruk av «mild vold» under Schreiner-paret si undersøking av lulesamar i Hellemo i Tysfjord. Det finst ikkje grunnlag i denne teksten for å overføre denne konkrete opplysninga til undersøkinga i Hålandsdalen. Ho bør derfor ikkje presenterast som noko ein veit hende med hålandsdølene.
Tablå XII: Skorpionfluga og regnskogslaven
Den naturvitskaplege litteraturen inneheld to særs presise glimt frå dalen.
Første akt: Berge, 7. juni 1958
I 1958 vart eit eksemplar av skorpionfluga Panorpa germanica samla inn av Astrid Løken på Berge gard i Hålandsdalen. Funnet vart publisert av Lita Greve i Norsk Entomologisk Tidsskrift i 1965.
Dette var det første registrerte funnet av arten i det faunistiske området «ytre Hordaland». Greve merka seg at lokaliteten i Hålandsdalen låg på grensa mot indre Hordaland og ikkje hadde eit reint atlantisk klima.
Det er den rette Hålandsdalen: Berge gard i det dåverande Hålandsdal/Fusa-området.
Sjå Lita Greve, Boreus hyemalis new to Norway, and recent records of Norwegian Mecoptera, i Norsk Entomologisk Tidsskrift, bind XIII.
Andre akt: Vest for Orra, 24. februar 2015
I Øvre Hålandsdalen, vest for Orra, vart laven Coniocarpon fallax samla inn på ask i 2015. Funnet er oppført med den presise posisjonen 60°15.5065′ nord, 5°55.137′ aust og ei høgd på omkring 120 meter.
Også dette er utan tvil Hålandsdalen i Bjørnafjorden: Lokaliteten er uttrykkeleg kalla «Øvre Hålandsdalen, W of Orra».
Arten er knytt til dei fuktige boreonemorale regnskogsmiljøa på Vestlandet. Coniocarpon fallax vart i dette materialet oftast funnen på ask, frå Vest-Agder til Hordaland, medan ho lenger nord oftare voks på hassel.
Funnet tilfører eit nytt lag til skildringa av dalen. Hålandsdalen ligg ikkje berre mellom kyst og innland. Han ligg i eit biologisk overgangsområde der høg luftfukt, milde vintrar, lauvskog og gamle tre skaper livsrom for spesialiserte lavartar.
Studien er taksonomisk viktig fordi han skil mellom tre nærståande artar som tidlegare kunne bli blanda saman:
- Coniocarpon cinnabarinum
- Coniocarpon cuspidans
- Coniocarpon fallax
Sjå Andreas Frisch mfl., Integrative taxonomy confirms three species of Coniocarpon.
Nærbilete 1: ei skorpionfluge på eit etikettert kort.
Nærbilete 2: ein nesten usynleg lav på barken av ei ask.
Den eine vart funnen om sommaren i 1958.
Den andre vart samla midtvinters i 2015.
Begge enda i kvar sitt internasjonale system.
Tablå XIII: Skytebanen og bekken
År: 2006.
Stad: Holdhus skytebane.
Rekvisittar: prøveflasker, gummistøvlar og ein rapport frå Norsk institutt for vannforskning.
NIVA undersøkte i 2006 avrenning frå fleire sivile skytebaner. Ei av dei var Holdhus skytebane i dåverande Fusa kommune, organisert av Hålandsdalen skyttarlag/Fusa jeger- og fiskarlag. Dette er direkte og sikkert den aktuelle Hålandsdalen.
Anlegget hadde:
- 200-metersbane med tolv elektroniske skiver
- 100-metersbane med ti skiver
- eiga lerduebane
- bratte vollar bak skivene
- ei myr nedanfor baneområdet
Det fanst ikkje eit tydeleg avrenningsløp direkte frå vollane. Vassprøva vart derfor teken i eit sig frå myra, omtrent 150 meter nedanfor dei tre banene.
I dette siget vart det målt 87 mikrogram bly og 5 mikrogram kopar per liter. Verdiane låg over rapportens vurderingsgrenser. NIVA konkluderte likevel med at vatnet ville bli fortynna når siget nådde bekken aust for målepunktet, og at forureininga i hovudsak var avgrensa til sjølve baneområdet.
Formuleringa er viktig. Rapporten seier ikkje at det ikkje fanst metallavrenning. Han seier:
- at det vart målt forhøgde konsentrasjonar i siget
- at konsentrasjonane venta å bli reduserte ved fortynning
- at spreiinga vart vurdert som lokal
Dette er den moderne motparten til dei eldre inventara og synfaringane. I 1306 registrerte ein bøker, kors og Madonna. I 1682 registrerte ein sagene. I 1823 registrerte ein teigane. I 2006 registrerte ein bly, kopar, antimon og sink i vatnet.
Sjå Tungmetallavrenning fra sivile skytebaner.
Prøvetakaren: fyller ei flaske frå siget.
Rapporten: «Forurensningen er knyttet i all hovedsak til baneområdet.»
Bekken: held fram mot aust.
Kjelda som ikkje bør få eit eige lokalt tablå
Per Anders Rudlings Eugenics and Racial Biology in Sweden and the USSR er relevant som internasjonal bakgrunn for rasebiologien, men berre indirekte relevant for Hålandsdalen.
Artikkelen viser at eit fotografi frå Schreiners samleverk om Valle, Hålandsdal og Eidfjord seinare vart brukt i sovjetisk raselitteratur. Problemet er at den avbilda «prototypiske vikingen» var ein mann frå Valle i Setesdal, ikkje frå Hålandsdalen. Biletet kan derfor ikkje nyttast som visuelt belegg for korleis hålandsdølene vart framstilte.
Artikkelen kan brukast til éi generell setning:
Materiale frå samleverket om Valle, Hålandsdalen og Eidfjord sirkulerte vidare i internasjonal rasebiologisk litteratur.
Men han bør ikkje brukast til å påstå at akkurat eit bestemt fotografi eller ei bestemt «vikingtype»-framstilling kom frå Hålandsdalen.
Revidert epilog
På bordet ligg no åtte bøker, seks sølvspenner, eit kart over Rongestveit, eit måleband, eit ordbokkort med ordet sjondarbåt, ei skorpionfluge, ein liten lavbit frå ei ask og ei prøveflaske med vatn frå myra nedanfor skytebanen.
Hålandsdalen er blitt registrert på stadig nye måtar:
Tid
Kva vart registrert?
1306
Bøker, skulpturar, kors og sølvdekor
1682–86
Oppgangssaga på Orra
1823
Jordteigane på Rongestveit
1920-åra
Kroppar, fotografi og antatte rasetypar
1946
Ljodlære og formlære i dalmålet
1958
Panorpa germanica på Berge
2006
Metall i avrenninga frå Holdhus skytebane
2015
Coniocarpon fallax på ask vest for Orra
Først vart dalen lesen på latin.
Så vart han skoren i tre, måla i kyrkja og driven av vatnet.
Jorda vart oppmålt, språket lydskrive og menneska fotograferte.
Til slutt vart også insektet, laven og bekken førte inn i kvar si tabell.
Hålandsdalen er ikkje berre ein stad med mykje litteratur. Han er ein stad der nesten alt — frå Madonnaa til mikrogrammet — før eller seinare har blitt registrert.
Og lat att grinda når du forlet området, er du snill
